معمارى و خانه ‏سازى و آثار آن

معمارى و خانه ‏سازى و آثار آن

يكشنبه ۲۰ آبان ۱۳۹۷ ساعت ۰۴:۲۴
امتیاز این گزینه
(1 رای)

دكتر محمّدرضا ستوده ‏نيا
حجّت الاسلام و المسلمين محمّدرضا علاء الدّين‏
در عصر حكومت حضرت امام مهدى (عج) آيات وحيانى «قرآن كريم» و سيره انسان‏ ساز رسول‏ الله (ص) و معصومان (ع) مصدر برنامه‏ ريزى همه امور، از جمله معمارى و خانه‏ سازى خواهد بود كه به طور طبيعى نوع معمارى و خانه‏ سازى قرآنى بر سبك زندگى و شكل و فرم زندگى شهرى و روابط خانوادگى ، تأثيرات شگرفى مى ‏گذارد.

در اين پژوهش، با مرور بر آيات قرآن و خانه‏ سازى انبياء و اولياء و شاخصه‏ هاى آن، به تبيين عوارض و آثار سوء معمارى سكولار و غيردينى و آثار اسفبار آن پرداخته و آنگاه وضعيت مطلوب معمارى و خانه سازى قرآنى در عصر حكومت امام مهدى (ع) را مشخّص نموده‏ ايم. توجّه به ظرائف و آثار و بركات معمارى و خانه‏ سازى قرآنى و رويكرد به آنها از سوى منتظران و زمينه‏ سازان حكومت مهدوى (ع) و اجراى آن در سطح جامعه اسلامى از زمره برآيندهاى اين مقاله مى ‏باشد.

آثار سوء و مخرّب معمارى سكولار و غيردينى ‏
با تأمّل و مقايسه بر نوع خانه‏ سازى و معمارى اسلامى و سكولار و برآيندهاى هركدام درمى ‏يابيم كه معمارى سكولاريك، معمارى دين‏ گريز، تجمّل‏ گرا، سلامت‏ گريز، فردگرا، خودنما و بدگرا در طرح و نقش و فرم است كه در آن براى معنويت، امنيّت و آرامش اهل خانه، فكرى نشده؛ بلكه بر عريانى ، خودنمايى ، مصرف‏ زدگى و بى ‏هويّتى ، به اسم فضاى بهينه، مدرنيته، اوپن، ويو (weiv) يا دورنما تأكيد شده است كه خود اين تبدّل، اثرات منفى بر اخلاق، روحيه و نوع تفكّر افراد مى ‏گذارد. به بعضى از آثار سوء و مخرّب اين معمارى اشاره مى ‏كنيم.

1. معمارى دين‏ گريز
معمارى سكولار تضادّ با دين و خداپرستى و اخلاق دارد. در معمارى اسلامى مسجد به عنوان محور محلّه قرار گرفته و خانه‏ ها گرداگرد آن ساخته مى ‏شد و مسجد، محلّ صدور معنويت و امنيّت و آرامش بود و اهل هر محلّه شخصيّتش با مسجدى بودن گره خورده بود. در هر محلّه، طبيب معنوى به عنوان امام جماعت مسجد بود كه با همه اهل محل رفيق بود و مردم او را گره‏ گشاى امور خود و محلّ شور و مشورت مى ‏دانستند؛ امّا در معمارى سكولار همه اين زيبايى ‏ها حذف شده و ديگر از خانه‏ ها صداى اذان و ذكر و توسّل و تلاوت قرآن نمى ‏آيد؛ بلكه آنچه فضاى محلّه‏ ها را پر نموده، صداى شهوت‏ انگيز و گوش‏ خراش موسيقى ‏هاى غربى است. معمارى اسلامى يك معمارى قبله‏ گراست و يكى از معانى قبله، عبادتگاه است؛ يعنى خانه‏ هاى خود را محلّ عبادت قرار دهيد؛ به قرينه «وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ»، بايد تنظيم امور بر اساس قبله صورت گيرد:

«وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَ أَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ؛ 1
و به موسى و برادرش وحى كرديم كه شما دو تن براى قوم خود در مصر، خانه‏ هايى ترتيب دهيد و سراهايتان را رو به روى هم قرار دهيد و نماز برپا داريد و مؤمنان را مژده ده!»

در اين آيه، شايد منظور از قبله، با قرينه «أَقِيمُوا الصَّلاةَ» كه مربوط به نماز است و در اين آيه سياق از آيه بيان شده، همان جهت اقامه نماز باشد. هر چند جهت قبله، ميان بنى ‏اسرائيل و مسلمانان متفاوت بوده است؛ ولى به صورت كلّى از اين آيه، جهت‏ دار بودن منازل برداشت مى ‏شود. معناى ديگر، مقابل هم قرار دادن خانه‏ ها به صورت متمركز و در كنار هم است تا از پراكندگى و تفرقه دور شده، به استحكام روابط صحيح اجتماعى و همچنين احياى روح جمعى ، براساس تقوا و اقامه نماز باشد. خانه رسول خدا (ص) و حضرت خديجه (س)، خانه‏ اى زيبا و داراى چهار اتاق، سه اتاق اندرونى (يك اتاق براى فرزندان، يك اتاق براى پيامبر اكرم (ص) و حضرت خديجه (س)، يك اتاق نيز براى عبادت رسول خدا (ص) و اتاق بيرونى هم براى ملاقات با مردم و مهمانان بوده است. طرحى زيبا، امّا عارى از هرگونه تكلّف و زينت‏ هاى دنيوى ، بسيار ابتكارى و جالب كه متأسّفانه توسط وهّابيت تخريب شده است. 2

2. معمارى تجمّل ‏گرا
عوامل درونى پيدايش و گسترش معمارى تجمّل‏ گرا، حبّ دنيا، تكبّر، تكاثر و تفاخرطلبى است. در معمارى قرآنى بر ساده‏ زيستى و بى ‏آلايشى و بى ‏پيرايگى تأكيد شده است؛ زيرا موجب آسودگى ارتباطات اجتماعى ، به خصوص صله رحم مى ‏گردد و برعكس، معمارى تجمّل‏گرا موجب كمرنگ شدن فرهنگ صله رحم در جامعه مى ‏گردد. تجمّل‏ گرايى در لغت، به معناى آراسته‏ گرايى است و در اصطلاح، گرايش افراطى به استفاده از زينت‏ هاى مادّى در زندگى مى ‏باشد. از آنجايى كه گرايش به زيبايى يك امر فطرى در نهاد آدمى است و از آنجا كه خداوند زيبا است و زيبايى را دوست دارد، در نگاه اوّل به نظر مى ‏رسد كه تجمّل نه تنها امرى ناپسند نيست؛ بلكه امرى بسيار نيكو و منطبق با فطرت انسانى است؛ امّا بايد گفت، ما دو نوع تجمّل‏ گرايى داريم: «تجمّل‏ گرايى خوب» و «تجمّل‏ گرايى بد».

قرآن كريم معمارى فرعونى و قارونى و اطرافيان آنها را، گرايش به تجمّل‏ گرايى بد و تزيين شيطانى براى گمراه كردن مردم از راه خدا دانسته است؛ امّا در معمارى اسلامى ، بر وجود عناصرى همچون نور، رنگ، خط و اشكال هندسى ، براى زيباآفرينى تأكيد شده است. در متون روايى آمده است كه همه اطراف اتاق امام صادق (ع) مزيّن به آيةالكرسى بوده و در سمت قبله و مكان عبادت آن حضرت نيز از آيات قرآن استفاده شده بود. اسلام از زيبايى و زينت متعارف كه با موازين شرعى مطابقت داشته باشد، استقبال مى ‏كند.

امام صادق (ع) فرموده‏ اند:
«خداوند دوست دارد هرگاه به بنده‏ اى نعمتى ارزانى داشت، آثار آن نعمت را در او ببيند.» سؤال كردند: چگونه؟ حضرت فرمودند: «استفاده از لباس خوب، بوى خوش، منزلى تميز كه با گچ، سفيدكارى شده باشد و فضاى بيرونى منزل تميز باشد و داخل منزل از روشنايى و نور خوب بهره‏مند باشد.»

هرچه مسكن و خانه تزيين شده و تجمّلات و تشريفات آن زياد گردد، انسان ميل بيشترى به مادّيات داشته، از معنويات دور خواهد افتاد. امروزه خانه‏ ها با انواع ظروف تجمّلى كه هيچ استفاده و كاربردى ، جز دنيا زدگى اهل آن و حسرت و آه براى ديگران ندارد، تزيين مى ‏شود؛ دكورها، ويترين‏ ها و كمدهايى كه مملوّ از وسايل تزئينى و زينتى ، مجسّمه‏ ها و ... است كه اين موارد، مخالف صريح با سبك زندگى اسلامى مى ‏باشد و در راستاى سبك زندگى غربى است. در شريعت اسلام، از نقّاشى تصوير جانداران و ساختن مجسّمه‏ هاى آنها، نهى شده است. از اين رو، مجسّمه‏ سازى و نقّاشى جانداران، از شغل‏ هاى حرام به شمار مى ‏روند.

شيخ انصارى در كتاب «المكاسب» حرمت مجسّمه سازى را اجماعى دانسته و حرمت نقّاشى از جانداران را نيز از برخى بزرگان نقل كرده است. 3
در بخش «الزى و التجمّل» از كتاب «كافى » بابى با عنوان «تزويق البيوت» آمده و در آن احاديثى درباره حرمت مجسّمه‏ سازى و نقّاشى انسان و حيوان وارد شده است. ابوبصير مى ‏گويد: امام صادق (ع) از قول پيامبر اكرم (ص) فرمودند: جبرئيل نزد من آمد و گفت: «اى محمّد! پروردگارت به تو سلام مى ‏رساند و تو را از تزويق خانه نهى مى ‏كند.» ابوبصير مى ‏گويد: پرسيدم: تزويق خانه يعنى چه؟ امام فرمودند: «نقّاشى كردن صورت‏ ها.» 4

3. معمارى سلامت ‏گريز
در معمارى سكولار به‏ رغم ظاهر فريبنده‏ اش، به پاكى ، طهارت و سلامت جسم و جان توجّهى نشده است و مى ‏توان اين معمارى را معمارى سلامت گريز ناميد. در معمارى قرآنى بر پاكى ، طهارت و سلامت جسم و جان تأكيد شده است و در چيدمان بخش‏ هاى متعدّد خانه، مانند سرويس بهداشتى ، حمام و آشپزخانه به دور از محلّ زندگى و نشيمن برنامه‏ ريزى شده است و همچنين خانه، محلّ نگهدارى حيوانات، اعمّ از سگ و گربه و ... نبوده و از هر آلودگى پاكيزه است. بخش عمده‏ اى از بيمارى ‏هاى جسمى و روانى ، ناشى از آوردن سرويس بهداشتى ، حمام و آشپزخانه و حيوانات، اعمّ از سگ و گربه به فضاى درونى خانه مى ‏باشد. ايجاد بوى بد در فضاى اتاق‏ ها، افزايش ويروس‏ها و ميكروب‏ها، قارچ‏ها و كپك‏ هاى خانگى ، آثار موادّ شيميايى ضدّعفونى كننده و گندزدا يا حشره‏ كش‏ها و خوشبوكننده‏ هاى صنعتى يا بيمارى ‏هايى كه سگ و گربه دارند و با مدفوع خود آنها را در محيط خانه گسترش مى ‏دهند، همه و همه اثر فرهنگ و معمارى سلامت‏ گريز است. 5

امام صادق (ع) فرمودند: «شايسته است محلّ تخلّى در پوشيده‏ ترين جاى خانه باشد.» 6
پيامبر اكرم (ص) فرمودند: «جبرئيل امين بر من نازل شد و گفت: در خانه‏ اى كه سگ يا ظرف ادرار در آن باشد، ما ملائكه وارد نمى ‏شويم.» 7
بنابراين مى ‏توان نتيجه گرفت كه سرويس بهداشتى ، بايد دور از محلّ زندگى باشد.

4. معمارى فردگرا
از ديگر آثار معمارى سكولار، فردگرايى و فردى شدن خانه و محيط زندگى مى ‏باشد. يكى از چيزهايى كه در فرهنگ غرب وجود دارد، اين است كه هر فرد به دنبال جدايى ‏گزينى مى ‏باشد؛ به گونه‏ اى كه افراد يك خانواده در يك خانه از هم جدا زندگى مى ‏كنند و فقط وقت غذا، دور هم جمع مى ‏شوند يا از ارتباط با همسايگان طفره رفته و از حال همسايه‏ هاى خود بى ‏خبرند. خصوصاً در زندگى آپارتمان نشينى كه همه به فكر خود هستند و كمتر از حال ديگر همسايه‏ ها خبر دارند. شايان توجّه است كه خانه، يك محل، براى آرميدن و مكانى است كه هوّيت فردى يا جمعى افراد را تشكيل مى ‏دهد. از اين‏رو به خانه مى ‏گويند: حريم خصوصى ؛ زيرا در آن، حرمت افراد نگه داشته مى ‏شود. در جوامع غربى ، مهم‏ترين دغدغه در امر خانه‏ سازى ، شيوه جداسازى فضاها و تقسيم‏ بندى آن براى همه افراد خانواده، آن هم به صورت جداگانه (اتاق خصوصى ) پذيرايى ، اتاق خواب و ... امّا در فرهنگ‏ هايى كه ارزش اجتماع‏ گرايانه در آنها بيشتر باشد، مفهوم حريم خصوصى متفاوت است و به خانه با ديد حريم و حفظ و صيانت نگاه مى ‏شود.

5. معمارى خودنما
از آثار ديگر معمارى سكولار اين است كه ديگر خانه و مسكن كمتر نقش ايجاد پوشش و رعايت حريم بين خودى و غيره را دارد. انسان غرب‏زده سكولار، بيشتر مايل به افشاى خود و در معرض ديد ديگران قرار داشتن و يك نوع عريانى و خودنمايى است. گويى ، ديگر چيزى براى مخفى نگه‏داشتن وجود ندارد؛ لذا مى ‏بينيم ديوارهاى خانه‏ ها كوتاه يا برداشته مى ‏شود و جاى خود را به نرده و حصارهاى تزئينى مى ‏دهد. اتاق‏ها و آشپزخانه‏ ها همه يكسره اوپن و باز مى ‏شوند و اندرونى و بيرونى يكى مى ‏شود، پنجره‏ هاى رو به بيرون افزايش مى ‏يابد، حتّى تزئين خانه‏ ها، مثل شيشه‏ ها، آينه‏ اى رفلكس مى ‏گردد كه همه باعث از ميان بردن فاصله‏ ها مى ‏شود. ويوها يا دورنماها و بالكن‏ ها محلّ نشستن و خودنمايى زن و مرد با لباس هاى مبتذل مى ‏گردد و چشم‏ چرانى به خانه همسايه‏ ها از زمره مفاسد اين اماكن در معمارى سكولار است. حفظ حيا و ديندارى در خانه با شكل و نماى داخلى خانه، به صورت مستقيم مرتبط است؛ به عنوان نمونه در منازل جديد، وضعيت اكثر اتاق‏ها، حتّى حمام و ... به سمت آشكار شدن، در حال پيشروى است. اين در حالى است كه در اسلام، حفظ حيا از مهم‏ترين مسائلى است كه انسان بايد در تمام جنبه‏ هاى زندگى خويش، آن را در نظر بگيرد،

امام صادق (ع) مى ‏فرمايند: «هركس كه حيا ندارد، ايمان ندارد.» 8

6. معمارى بدگرا
وقتى مختصّات و عناصر بافت يك خانه، براساس هوا و هوس و شهوت گذاشته شود، معمارى آن يك معمارى بدگرا است و معمارى بدگرا از مبانى تفكّر سكولار نشئت مى ‏گيرد و بر مجموعه زواياى معمارى درون خانه تأثير مى ‏گذارد.

در مهندسى خانه فاطمه زهرا (س) و ائمّه اطهار (ع) طرح محراب، حجره عبادت و تلاوت قرآن و مَدرس درس و بحث، مهندسى مى ‏شده و هر يك از قسمت‏ هاى خانه با يك تفكّر الهى و نيازهاى فطرى چيدمان مى ‏شده است تا كمترين ضرر و بيشترين سود را براى اهل خانه داشته باشد. در معمارى اسلامى ، آشپزخانه را در جايى از ساختمان قرار مى ‏دادند كه كدبانو در ديد نامحرم نباشد. از طرفى بوى غذا به محيط خانه سرايت نكند و خانم خانه بتواند به راحتى كار خود را انجام دهد؛ ولى امروزه شاهد اين هستيم كه آشپزخانه در وسط ساختمان و درست درديد نامحرم واقع مى ‏شود؛ لذا براى چاره اين مشكل، خانواده‏ هاى مذهبى و متديّن، دست به دامان پرده و جداكننده‏ هايى از اين قبيل مى ‏شوند. در معمارى اسلامى ، حمام و سرويس بهداشتى ناپيدا و در حاشيه خانه بود؛ امّا در زندگى مدرن امروزى ، بهترين جاى ساختمان، به عنوان حمام و سرويس انتخاب مى ‏شود كه در معرض ديد بوده و اين خود اثرات نامطلوبى بر محيط و روح و روان و بهداشت افراد در محيط زندگى مى ‏گذارد و اينها نشانه‏ هاى بدگرا بودن معمارى سكولار است.

احكام و آداب خانه ‏سازى ‏
مرتفع نبودن خانه 4 مرتبه در قرآن، مورد تأكيد قرار گرفته است. 9 بلندى يا كوتاهى خانه‏ ها، كيفيت سقف، وضعيت هوا و نور، غصب فضا يا امكانات موجود در محلّ سكونت، از جمله احكامى است كه ائمّه اطهار (ع) برنامه مهندسى و معمارى خود را دراين موارد مطرح ساخته‏ اند. از امام صادق (ع) روايت شده است: «سقف خانه را هفت تا هشت ذراع بيشتر قرار ندهيد (حدود 2 الى 3 و نيم متر) كه عوارضى براى اهل خانه دارد.» 10
از رسول خدا (ص) روايت شده است: «ساختمان بلند و مرتفع، حقوق همسايه‏ ها را ضايع مى ‏سازد» و ايشان از مردى انصارى كه در مدينه ساختمان بلند و مرتفعى ساخته بود، روبرگردانده و فرمودند: «چنين بناهاى بلندى براى ديگر ساختمان‏ هاى محل، زحمت و مزاحمت ايجاد كرده و جريان هوا و نور را از آنان دريغ مى ‏دارد.» 11
زمينى كه مسكن در آن احداث مى ‏شود، نبايد غصبى باشد. همچنين استفاده از مصالح حرام به شدّت منع شده و مايه ويرانى منزل خواهد شد. از رسول خدا (ص) روايت شده است: «هركس يك وجب از زمين ديگران را غصب نمايد، در قيامت تا هفت طبقه آن قطعه زمين را بر گردنش مى ‏آويزند و كسى كه در ملك غصبى نماز بخواند اگر چه روى فرش غصبى و تخت و مانند اينها باشد، نمازش باطل است.»
پيامبر (ص) فرمودند: «از استعمال سنگ حرام در ساختمان بپرهيزيد كه مايه ويرانى است.» 12 با پول حلال خانه بسازيد و مواظب باشيد در پولِ ساختن، حقّ مردم نباشد و خمس مهم است؛ چون در اين حالت، يك پنجم مردم فقير در آن پول شريك هستند. حديث داريم:
«مال حرام رشد نمى ‏كند يا اگر رشد كمى پيدا كند، بركت ندارد.» 13
يكى از عوامل معنوى خراب شدن ساختمان كه باعث اختلال در آن مى شود و مى ‏تواند آرامش ساكنانش را سلب كند، هزينه ساخت آن است كه اگر مقدارى مال حرام در ساخت آن به كار رود، مطابق با اين روايت از حضرت رسول اكرم (ص)، خرابى خانه را در پى خواهد داشت:
«در ساخت و ساز از حرام پرهيز نماييد، چون همانا ناپرهيزى و استفاده از حرام در ساخت و ساز، پايه‏ هاى خرابى را در آن بنيان مى ‏نهد.» 14
امام صادق (ع) فرمودند:
«كسى كه مالى را از راه غيرحلال كسب كند، خداوند ساختمان و مصالح ساختمانى را بر او مسلّط مى ‏سازد.» 15
امام صادق (ع) فرموده‏ اند: «خداوند متعال ساختمان‏هايى دارد كه انتقام گيرنده ناميده مى ‏شوند. پس اگر خداوند به بنده‏اى مالى عطا كند و او حقّ آن را (خمس، زكات و انفاق‏ هاى مستحبّى ) پرداخت نكند، آن را بر او مسلّط مى ‏كند. پس مالش را در آن صرف مى ‏كند و مى ‏ميرد و ساختمان را مى ‏گذارد و مى ‏رود.» 16
«هر ساختمانى كه از كفايت، بيشتر باشد، آن ساختمان در قيامت، وبال صاحبش مى ‏شود.» 17
«هربنايى كه بيش از اندازه باشد، روز قيامت، صاحبش محبور به حمل آن مى ‏شود.» 18
امام على (ع) در ذيل نامه‏ اى كه براى حارث همدانى مى ‏نويسد، در باره جايگاه و موقعيت جغرافيايى مسكن، اين چنين مى ‏فرمايند:
«مسكنت (جايگاه استراحتت) را در شهرهاى بزرگ قرار بده كه آنجا مركز اجتماع مسلمانان است و از اقامت در مراكز غفلت و ستمكارى و آنجا كه يارى ‏رسانندگان بر طاعت خدا كم هستند، پرهيز نما.» 19
وسعت ديد و عمق تفكّر اسلامى را در اين روايت، به روشنى مى ‏توان ملاحظه نمود؛ چنانچه در اين روايت، حتّى به تأثيرگذارى عقايد ديگران و اطرافيان خانه نيز اشاره شده است؛ بدين لحاظ انسان بايد قبل از بنا كردن ساختمان، در مورد منطقه ساخت منزل و اطرافيان و اعتقادات آنها، تحقيق و تفحّص نمايد و سعى كند از مناطقى كه افراد بى ‏دين در آنها زندگى مى ‏كنند، دورى نمايد؛ زيرا اين مسئله باعث غفلت، جهل و ظلمت انسان مى ‏شود.

در مطلب بعدی به موضوع معماری در عصر امام مهدی علیه السلام پرداخته خواهد شد 
ادامه دارد ...
__________________________________________________
(1) دانشيار دانشگاه اصفهان و عضو هيئت علمى دانشگاه اصفهان، گروه قرآن و حديث.
(2) دانشجوى دكتراى علوم قرآن و حديث دانشگاه اصفهان.
(3). يونس: 87.
(4). «مرآة الحرمين»، ص 189.
(5). مرتضى انصارى ، «المكاسب»، ج 1، چ 1، نشر آموس اسماعيليان قم، 1381، ص 66.
(6). محمّد بن يعقوب كلينى ، «اصول كافى »، ج 6، ج 3، دارالكتب اسلاميه، تهران، 1367، ص 527.
(7). سايت سلامت، پايگاه جامع اطّلاعات پزشكى .
(8). «توحيد مفضل»، ترجمه علامه مجلسى ، ص 83.
(9). محمّد بن‏على ، ابن‏بابويه، «الخصال»، ترجمه فهرى ، ج 1، ص 156
(10). كلينى ، محمّد بن يعقوب، «كافى »، ج 13، ص 63.
(11). اصغرى ، يوسف، «شرايط كلّى مسكن از ديدگاه منابع اسلامى » ..
(10). طبرسى ، 1370، ص 126 ..
(11). همان ..
(12). «مستدرك الوسايل»، ج 3، ص 472 ..
(13). «كافى »، ج 5، ص 125 ..
(14). نورى ، «مستدرك الوسائل»، ج 3، ص 472 ..
(15). «فروع كافى »، ج 6، ص 531 ..
(16). «من لا يحضره الفقيه»، ج 4، ص 427؛ «احكام و آداب مسكن»، غلامرضا گلى زوّاره، ص 92 ..
(17). برقى ، «محاسن»، ج 2، ص 608 ..
(18). حرّ عاملى ، «تفصيل وسائل الشيعه»، ج 5، ص 338 ..
(19). شريف الرضى ، «نهج البلاغه»، ص 460 ..

نوشتن نظر

جستجو

اوقات شرعی